ایران شناسی - قوم شناسی - جامعه شناسی

جامعه شناسی تاریخی مردم ایران

مردم شناسی قوم  ترک افشار کلات ودرگز  استان خراسان  پژوهش از : دکتر محمد خالقی مقدم

مردم شناسی قوم ترک افشار کلات ودرگز

استان خراسان

پژوهش از : دکتر محمد خالقی مقدم

افشارهای خراسان بیشتر در شهر های کلات ودرگز می باشند وبعلاوه عده ای هم وقبلا در مشهد بودند که بعد از عصر فتعلیشاه وسال 1218هجری وبه میزان اندک خود رسیدند ودر ابتدا باید بگویم که افشارهای خراسان وشاخه ای از ترکان سلجوقی بودند ولی بعد از حمله مغولها به ایران و از شهر های خراسان به استانهای خوزستان وکهگیلویه وکرمان وفارس عقب نشینی کرد ند ومدت سه قرن هم در کوههای بلند این چند استان جنوبی ایران وتنها رمه داری می کردند ولی با شکل گیری دولت صفویه همان سلجوقیان پیروان ( شومله اوشار سلجوقی) واین بار وبا نام (قوم افشارترک )تشکل یافتند ویا دو باره به نواحی درگز وکلات ومرو وسرخس برگشتند واستقرار دوباره یافتند ویا در این چند شهرستان مرزی خراسان مستقر شدند واسناد مختلف عصر صفویه وهمین نوع برگشت دوباره آنان وبه خراسان را نشان می دهد واین امر در حالی بود که سلجوقیان بعد از جنگ" دندانقان سرخس ویا با شکست دادن غزنویان در خراسان مستقر شدند ولی بعد از سال 617 هجری وبا حمله چنگیزخان به خراسان وسه قرن شهرهای خراسان و از جمله شهرهای درگز وکلات ونساءهم در چنگ اقوام جغتایی ومغول بود ولی با آغاز حکومت شاه اسماعیل صفوی وشاخه افشار سلجوقی وبه شهرهای مرزی خراسان آمدند ویا جهت پاسداری از مرزها برگشتند وبهمین دلیل هم ص 36 کتاب جهانگشای نادری ذکر می کند که بعد از ظهورشاه اسماعیل ( وسرچشمه های میاب وکوبکان وقشلاق ویا دستجرد ودره گز ) وهمان قوم افشارها قشلامیشی می کردند ویا شهرستان دره گز وقشلاق آنها بود ولذا بعد از سال 907 هجری به شهرهای مرووسرخس ودره گز وسرخس وفراه برگشتند که در کناره های سه رود خانه هریرود وکشف رود وابتدای رود اترک مستقر شدند که در دره های دو کوهستان بینالود وهزار مسجد قرار گرفته است وبرخی از این افشارهای خراسان ومثل قوم افشار قرخلو وچاپشلو وپاپالو وسرورلو وغیره می باشند وهمچنین اقوام سه شهر های مرزی سرخس وودره گز وکلات هستند که ازمنطقه باجگیران وتا خانگیران مرزی وامتداد دارد ویا این ناحیه ودر منطقه ارتفاعات هزار مسجد ولبه مرز قرار دارد وآنسوی ارتفاعات مرزی هم وفقط ( صحرای قره قوم ) قرار دارد که بیشتر یک منطقه شن زار ترکمنستان می باشد که آنرا قره قوم ویا صحرای شن سیاه می گویند وبهمین دلیل هم وآبادیهای زیادی ودر همان صحرای قره قوم نمی باشد وتنها یک جاده شوسه دارد وبعلاوه یک خط ریلی مرو وعشق آباد هم درآنسوی مرز قرار دارد وقبلا فقط مکان حمله اوزبکها وجغتاییها به خاک ایران بود واز دوران اشکانی نیز وهمان ارتفاعات لبه مرز وتعداد قلعه نظامی داشت ودر دوران صفویه نیز نگهبانی در همان قلعه های نظامی را وبه قوم افشار واگذار کردند وبرخی از این قلعه های مرزی هم ومثل ( برج قلعه ویا حاتم قلعه وقلعه محمد اباد وگوران قلعه وغیره نامیده می شد) وکتاب عالم آرای نادری نیز به تعدادی از این قلعه های نظامی مرزی اشاره دارد ودر دوره صفویه وهمان قوم افشار برای مرزبانی ودر این قلعه های نظامی مرزی ومستقر شدند وبرای امرار معاش خود نیز وبه معشیت دامداری می پرداختند وهم چنین در ایام زمستان و قشلاق نیز ودر اطراف رودهای کشف رود وهریرود وابتدای رود اترک وبه قشلاق می آمدند ویا استقرار این قوم افشار در خراسان وازابتدای سال 917 والی 1218 هجری واز سوی دودولت صفوی وافشاریه ورسمیت یافته بودند ولی بعدازسال 1218 هجری ودولت قاجاریه واداره آنها را وبه قوم جلایرداد وبعدا هم و به خود خاندان قاجاریه داد ولذا در همان دوران صفویه وافشاریه همچنان و مشغول جلوگیری وپاسداری از حملات اوزبکها به شهرهای مشهد وقوچان ونیشابور وشهر جام وغیره بودند که مرتبا همان شهرهای خراسان وتوسط شیبک خان اوزبک ویا عبیدالله خان اوزبک ومورد تاخت وتاز می شدند ولی بعد از صفویه وهمان قوم افشار و بیگانگان رااز کشور راندند ویا با کمک اقوام افشار 14 استان دیگرایران واز کشور بیرون کردند بعلاوه در مدت ایام 1134 الی 1160 هجری ودر حیات زندگی خود نادرشاه بود ومدت 1261 الی 1218 هجری هم ودر حکومت محلی شاهرخ شاه افشار وپسرش نادر میرزا بود وهرچند در سال 1218هجری وفتح علیشاه و حکومت شهرهای مشهد وکلات ودرگز ونیشابور را واز نوادگان نادرشاه گرفت وبعدا هم وحکومت کلات ودرگز را وبه سران قوم جلایر واگذار نمود وحکومت مشهد ونیشابور راهم وبه پسران خود فتحعلیشاه موکول نمود بعدا همان قوم افشار وبصورت اقوام شهری وروستایی پراکنده ودر شهرستانهای مزبور باقی ماندند واینجانب که در رشته قوم شناسی تحصیل کرده ام وحداقل 50 جلد تحقیق ودر مورد قوم افشار 14 استان مختلف ایران دارم ودو جلد 520 صفحه ای هم درمورد قوم افشار خراسان پژوهش کرده ام که جلد اول آن و12 بخش می باشد وفصل اول آن پزوهش وکوچ قوم افشار به خراسان وزمانهای کوچ آنان در عصر صفویه می باشد وفصل دوم آن تحقیق نیزو مربوط به سرنوشت اقوام افشار ودر عصر قاجاریه می باشد وفصل دیگر تحقیق مزبور هم ومربوط به جغرافیای زیست آنان ویا دهات وشهر ها ویا تنوع اقوام دهاتش می باشد ودر مطالب فصل اول آمده ومثلا ص 335 کتاب " روضه الصفویه ودر مورد آنان می نویسد که : واز : سوندوک بیگ افشار وبه عنوان ( حاکم سرخس یاد می کند) ونیز ص 1085کتاب عالم آرای عباسی : از اسماعیل سلطان آلپلو افشار منطقه خراسان یاد می کند وبعلاوه ص 1088هم واز قوم افشار ایدئولوابیورد درهمان عهد یاد می شود وبعلاوه بیشترین استقرار قوم افشار ودر همان عهد صفویه ودر سال 1007 هجری اتفاق افتاد ویا در دوره شاه عباس اول اتفاق افتاد وبهمین دلیل هم وکتاب شرح رجال ایران وص 47 جلد 6 همان کتاب می نویسد : که شاه عباس اول وحدود 4500 خانوارافشار را واز اذربایجان وبه منطقه درگز وکلات کوچ داد ویا ص 5 کتاب عالم آرای نادری هم وهمین مطلب را می نویسد ویا ص 135 و810 کتاب عالم آرای نادری واز "افشار های ابیورد" در دوره صفویه یاد می کند ( ص 51 و59 ) ویاصفحات 43 و44 و45 کتاب جهانگشای نادری واز ( قوم افشار ایرلو ودر قلعه ابیورد ) ودر دوره صفویه یاد کرده است وهمچنین ص 507 کتاب " فارسنامه ناصری " هم واز افشار های قرخلوخراسان ودر دوره صفویه ودر " کلات ونسائ وابیورد " یاد می کند ونیز ص 43 کتاب جهانگشای نادری هم واز " قوم افشار پاپالو ویا قلیج خان پاپالو ودر اواخر عهد صفویه یاد می کند و نیز ص 47 کتاب شرح حال رجال ایران ونیز از " افشار های احمدلوی افشار ابیورد " یاد کرده است ونیز ص 28 کتاب" نادرنامه "می نویسد که شاه عباس اول ومرزبانی " قوچان وبجنورد ودرگز ووکلات ووسرخس را وبه ایل افشار سپرده بود وهمچنین در دوره خود نادرشاه هم ووی دستور داده بود که حدود 3000خانوار طایفه افشارهم واز منطقه تکاب وبه خراسان بکوچانند وبعلاوه ص 853 کتاب " مرات البلدان هم می نویسد که در سال 1218 نوشته ووقتی فتحعلیشاه قاجار و"نادر میرزای افشار " واز احفاد نادرشاه را ودست بسته به تهران آورده وبه قتل رساندوسلسله افشاریه و درشهرهای خراسان منقرض شد ودر فصل دیگر پژوهش اینجانب نیز به " جغرافیای زیست قومی افشارهای کلات ودر گز ودهات اطرافش وبخشداری و12 دهستان ابیورد اشاره کرده ام ویا به 7 دهستان بخشداریو ناحیه " نسائ و درون " اشاره شده ویا به 10 دهستان و" بخشداری برون "واشاره شده "ودر همین دهستانهای مزبور هم و17 " طایفه افشار " ساکن می باشند وهرچند باید بگویم که بعد از قتل نادرشاه افشار وتعدادی از جنگ جویان افشار وبه کلات واببورد وبرنگشاتند وتنها در ساوجبلاغ کرج ویا اسد آباد همدان ساکن شدند وبقیه همان خانوادهای نظامیان افشار ماندند ومثلا به نقل کتابهای عهد زندیه و20 هزار خانوار از آنان در ساوجبلاغ کرج ساکن شدند ویا عده ا ی هم ودر اسد اباد همدان مستقر شدند وبجای آنان برخی اقوام کرد ومثل شیخوانلو ویا چمشکزک در دهات درگز ساکن شدند وبعلاوه امروزه ودر برخی دهات کلات و" اقوام جلایر ساکن می باشند که در اردوی نادرشاه هم وحضور داشتند وبعلاوه در چند دهات درگز وکلات وهنوز "قوم گرایلی "وجود دارد که از بقایای قوم جغتایی مغول می باشند وهمچنین بعد از "قرار داد آخال " وبین ایران وترکمنستان وتعداد کوچکی هم از " قوم مهنه ای "ویا قوم گوارسی " و"قوم آناوی تـرکمن " در این منطقه هستند وهمگی از خاک ترکمنستان شوروی وبه منطقه درگز آمده اند ومقارن سالهای 1270 والی 1281هجری می باشد وهمچنین قوم علی ایلی ترکمن نیز ودر سال 1272 هجری وبه اطراف " قلعه شیلکان ابیورد"آمدند وهمچنین " قوم آنایولوترکمن " نیز به این ناحیه درگز آمد ه است وبعلاوه " قوم ترکمن مادرانلو " نیز ودر همان آیام وبه این ناحیه آمدند که حکام قاجار بردرگز وکلات ومشهد مسلط شده بود ند وبعلاوه در یک ابادی درگز نیزو یک قوم قره قوینلو واز همدان به کلات آمده است وهمجنین از قوم افشار خراسان وامروزه " 17 ظایفه افشار "در کلات ودرگز باقی مانده اند ویا در اطراف لطف آباد و شهرک چاپشلو ونوخندان ووبیانکوه هستند ویا در دامنه های کوههای هزار مسجد وبزداغی زندگی می کنندوهمان طوایف قدیمی قوم افشار می باشند که در دوره شاه عباس اول به شهر های خراسان آمدند واغلب هم واز طوایف قرخلو وسرورلو وپاپالو وکوسه احمد لو وچاپشلو وغیره می باشند که امروزه همان "قوم چاپشلو" ودر شهرچاپشلوی جونوب درگز زندگی می کنند ویا بیشترین طوایف افشارهم و امروزه در "دهستانهای کبکان وچاپشلو ودهستان دستجرد ودهستانهای جشن آباد ومحمد آباد هستند ویا در دهستانهای نوخندان ودهستان برون ودهستان درون همان دوشهرستان مزبور زندگی می کنند واولین گروه افشارهم که به این چند شهرستان مرزی خراسان آمدندودر سال 916 هجری بود که به خراسان کوچانیده شدند وعده ای دیگر هم ودر سال 1007 هجری به خراسان کوچانیده شدند وگروههای دیگر هم ودر عهد نادرشاه آمدند ویا در حدود سالهای 1140 هجری کوچانیده شدند وهنوز هم بقایای "قوم قرخلو افشار" ودر آبادیهای ( میاب وکوبکان ودستجرد) هستند وبعلاوه "قوم افشار چاپشلو "نیز ودر 10 آبادی مختلف همین منطقه زندگی می کنند وهمچنین " قوم افشار کوسه احمد لو " نیز ودر 5 آبادی این منطقه خراسان هستند وبعلاوه "قوم گندوزلو افشار "نیز ودر آبادیهای " (باغباده ودرونگر ونوخندان )بوده ویا " قوم افشارپاپالو" نیز ودر آبادیهای " قوزقان واق واج وغیره "هستند وبعلاوه قوم افشار ایرلو نیز ودر آبادی ینگی قلعه وغیره بوده وبعلاوه " قوم قره باشلو " هم ودر برخی دهات دیگر هستند ویا در ایام قدیم نیز واغلب آنان ودر قلعه های مختلف مرزی ومرزبانی می کردند که کتاب جهانگشای نادری به آن اشاره می کند واز جمله در قلعه خواجه قلعه سی ویا ینگی قلعه ویا حاجی تراب قلعه وفافار قلعه ویا قوزغان قلعه است که متعلق به قوم پاپالومی باشد ویا قلعه خور مند ویا قلعه باغواده (هم متعلق به قوم گندوزلو افشار ) خراسان است وبعلاوه قلعه دستجرد هم (متعلق به قوم قرخلو است ) وقلعه میاب ویا قلعه زاغچند ویا قلعه شاه توت ویا قلعه محمد آباد ویا ینگی قلعه هم ( وتعلق به قوم افشار ایرلو است ) ویا قلعه شلیکان وغیره نیز عده ای دیگر هستند وبعلاوه سکنه شهر کلات نیز وبیشتر از قوم حلایر می باشند وبعلاوه ص 239 همان کتاب وشهر کلات را قبلا و" قلعه خدا آفرین " نامیده است که می نویسد نادر شاه وآنرا و" خزانه" خود قرار داد وعمارات عالیه هم درآن ساخت ونیز به نقل ص 188 کتاب " طوایف درگز وکلات " واین نوع طوایف افشار ودر کوههای هزار مسجد بوده وقشلاق آنها نیز ودر نواحی یاقول وزرین کوه وجلگه های آسلمه است وهنوز هم واز آن دوران وبرخی قلعه های مخزوبه ودر این ناحیه مرزی باقی مانده اند که شامل قلعه سید ها ویا صفر قلعه وسادات قلعه وبرج قلعه وحاتم قلعه وقلعه صحها ومیر قلعه ویا قلعه نو وقلعه مینااست ونیز به نقل اغلب منابع قدیمی وپهلوان طوس اساطیری هم ودر این قلعه ها ومشغول مرزداری بود وبرخی بناها نیز واز دوران سلطان سنجر سلجوقی ویا از سلطان تکش خوارزمشاهی در این ناحیه وجود دارد وبعلاوه ودر فصل چهارم پژوهشم نیز وبه چگونگی نشو نمای نادرشاه افشار قرخلو وزاد گاهش پرداخته ام ویا به تحولات زندگی اش ویا به پدر واجدادش وپرداخته ام ویا به عمه زاده ها وعمو وزنان نادرشاه ویا به فرزندان ونواده هایش پرداخته ام ویا در فصل دیگر هم وبه شرح بیوگرافی خوانین افشار همدست با نادرشاه پرداخته ام ویا در جنگ با بیگانگان پرداخته ام ومثل شرح بیوگرافی خوانین قرخلواست ویا قوم کوسه احمد لو افشار ویا به خوانین قوم سرورلو وقوم چاپشلو ویا سران دیگر ارتش وی واز اقوام افشار خراسان پرداخته ام ودر نهایت هم به شرح حال برخی حکام ویا حکمرانهای جلایری کلات ویا درگز در عصرزندیه و قاجار اشاره کرده ام بعلاوه اغلب همان مطالب از کتابهای تاریخی گلشن مراد ویااز رستم التواریخ وتاریخ محمدی وغیره می باشند.