شهرسازی زنجان و تحولاتش در دوره احمدشاه و دوره پهلوی از: دکتر محمد خالقی مقدم – جامعه شناس شهری

شهرسازی زنجان و تحولاتش در دوره احمدشاه و دوره پهلوی

از: دکتر محمد خالقی مقدم – جامعه شناس شهری

اقتصاد زنجان و کالبد شهری زنجان در اوائل دوره ناصرالدین شاه با وقوع فتنه بابیه در زنجان فرو پاشید و در طی یک جنگ 11 ماهه میان سکنه شهر و ارتش قاجاریه. دو سوم کالبد شهر زنجان ویران شد و اقتصاد گذشته فئودالی- دامداری آن نیز فرو پاشید و برای بقای حیات اقتصاد شهری دوباره خود ناچاراً به اقتصاد تجاری وابسته به سرمایه داری متکی شد و همزمان با این دو نوع از تحول سیاسی-نظامی-ساختار کالبدی شهرسازی زنجان نیز عمیقاً دچار تحولات کالبدی شد و در حوزه مشاغل شهری وابسته به نظام اقتصادی وابسته به بانک استقراضی روسیه گردید. و بعبارت دیگر بانک استقراضی روسیه از گذشته ،شعبه ای از کمپانی هند شرقی بود. که در زمان صفویه، شعبه روسی آن بنام کمپانی مسکوی در روسیه تأسیس شده بود. و بنام کمپانی مسکو خدمات تسلیحات زیادی به شاه طهماسب و شاه عباس نمود و نیز در دوره قاجاریه هم خاندان تزار روسیه آن و یا بانک مرکزی وکشاورزی روسیه هم که در ایران سرمایه گذاری می کرد. و بنام بانک استقراضی روسیه نامیده می شد بقایای آن سیستم بود. و زمانی که ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه و نوه هایش به دلیل بوالهوسی های زیاد خود، مقدار معتنابهی قرض خارجی بالا آوردند و لذا با همدستی حقوقی نخست وزیرانش به نام های میرزا حسین خان سپهسالار و یا امین السلطان و غیره "قرارداد رویتر" را بستند و یا در "قرارداد رژی" و "قرارداد لاتاری" و "قرار داد مسافرت به فرنگ" و ... دهها کرور پول از بانک استقراضی روسیه وام کلان گرفتند و در ازای آن هم املاک خالصه زراعی و تجاری و یا روستاهای ایران و یا درآمدهای گمرک و معادن ایران را بعنوان تضمین بازپرداخت آن وام های قرضی خود به گرو بانک استقراضی مزبور دادند و لذا بسیاری از شهرهای شمالی و ، شمال غربی و شمال شرقی ایران هم از همان زمان به حیطه نفوذ اقتصادی بانک استقراضی روسیه و شرکت های روسی و قزاق های روسی افتاد و یا شهرهای جنوبی ایران نیز از خط الرأس کرمانشاه بطرف اصفهان و یزد و غیره به حوزه اقتصاد بانک شاهنشاهی انگلیسی درآمد و بوسیله نیروهای هندی –برمیه ای و پلیس جنوب ایران اداره می شد.

آری زنجان نیز از دوره دوم حکومت ناصرالدین شاه نظیر شهرهای مشهد، تبریز، رشت، انزلی، بندر ترکمن و نیشابور و شاهرود و رضائیه و همدان و سلطان آباد و غیره بود در حوزه نفوذ اقتصادی بانک استقراضی روسیه قرار گرفت و از همان موقع هم ساختار اقتصادی- نظامی و شهرسازی آن نیز دگرگون شد.

و همانطوریکه کتاب منتعب التواریخ در ص 84 خود می نویسد که در زنجان دوره ناصرالدین شاه دو فوج نظامی بنام های " فوج قدیم" و جدید خمسه" داشت که 1500 عضو داشت و 500 نفر هم شاهسون های افشار دویران افشار و غیره حومه ی آن بودند. ولی با تحولات اجتماعی مزبور در ادوار تاریخی بعدی، یعنی در دوره احمدشاه به سهگروهان ژاندارمری با ریاست افسران سوئدی درآمد و یا بصورت فوج بریگاد قزاق درآمدند که با ریاست افسران روسی بودند.

و در راستای همین امر هم ساختار اداری زنجان دگرگونی یافت. زیرا به نقل کتاب "الماثر و آلاثار" و یا کتاب «شرح زندگانی من» عبدالله مستوفی، ادارات جدید در زنجان و یا پرسنل اداری جدیدیش به نام محمدحسین میرزا "مدیر گمرک زنجان و خمسه" پدید آمد و یا میرزا احمد امین . مسئول دفتر مستوفی خمسه بوجود آمد و یا پیشکار مالیه خمسه و یا امین مالیه خمسه و یا اشخاصی نظیر مسعود الحکما و یا افرادی نظیر دبیر همایون که رئیس بلدیه بود در ادوار قبلی شهر وجود نداشتند و به نقل کتاب "مستخدمین بلژیکی در خدمت دولت ایران" و در ص 296 آن کتاب در زنجان افرادی نظیر مهندس نقشه کش و یا ممیز مالیاتی یا مسئول دفتر خزانه داری و یا رئیس مالیه و یا رسومات بوجود آمد و یا ماشین نویس و معاون با تجربه در امور جاری کشور بوجود آمد یا به نقل ص 144 کتاب "دیپلماتهای کشورهای ایران و انگلیس، دابیلو، اف ، بی. کانی – نماینده کشور انگلیس در پایان سال 1919 در شهر زنجان بود که قبلاً چنین نماینده ای وجود نداشت و یا به نقل ص 394 کتاب منتخب التواریخ . افرادی بعنوان مستشرالدوله ادواری بود [ فردی که دارای حمام کوچه مستشیر الدوله در خیابان سعدی وسط زنجان است] و یا افرادی بنام بنان همایون. منشی باشی حکومت خمسه و غیره پدید آمدند و یا به نقل کتاب 707 و 687 کتاب مرآت الوقایع مظفری. وزیر همایون حاکم زنجان که از کاشان فرستاده شده بود و در دوره مظفرالدین شاه و احمد شاه مأمور ایجاد مدرسه فره وشی در زنجان شد و بدنبالش نیز مدرسه اسعدیه باز بوجود آمد و یا با ایجاد این نوع مدارس جدید نیز که به استخدام معلمان درسی جدید در زنجان پرداخته شد معلمان زیاد شدند و بعلاوه تحولاتی هم در ساختمان های اداری و یا دارالحکومه قاجاریه نسبت به ادوار سابق زنجان بوجود آمد. و یا روش های اداری حاکمان قبلی خمسه در اداره زنجان ، دگرگون شد و دیگر روش ها اداری حکمرانان سابق قاجاریه در زنجان تعقیب نمی شد که بانیان اولیه آن افرادی نظیر ناصر قلی خان ، عمیدالملک و یا وجیهه الله میرزا و یا مجدالدوله و یا عزالدوله و یا علاءالدوله و یا عبدالعلی میرزا و یا احتشام السلطنه و یا سالار الدوله و یا نیرالمّمالک و غیره بودند که قاجاریه این نوع حکمرانها را از دوره فتحعلی شاه و عبدالله میرزا و (فرزندش) دائماً به زنجان میفرستاد.

و بعلاوه با ازدیاد اشراف جدید و یا اقشار جدید و یا اقشار تجاری جدید در زنجان، قشربندی جدید در شهر بوجود آمد که به نحوی در رابطه اقتصاد تجاری بانکداری و نظام استقراضی ایران و روسیه بودند و نیز به نقل ص 456 کتاب مرآت الوقایع مظفری . متمولینی بودند که نظیر حاج اشرف الملک بود و یا به نقل کتب دیگر تاریخ، افرادی نظیر حاجی میر بهاء ( صاحب قلعه میربهاء و پل میربهاء و یا حمام میربهاء و مسجد میربهاءدر زنجان بود یا ملک التجار ] صاحب کاروانسرای ملک التجاردر بازار زنجان بود و یا حاجی عبدالحسین تاجر بود [صاحب قلعه چه حاجی عبدالحسین در چهارراه پائین زنجان بود و یا حاجی علیقلی تاجر] صاحب کاروانسرای علی قلی و حمام علی قلی در زنجان بود و یا ناصر نظام صاحب کاروانسرا و کوچه ناصر نظام در زنجان بود و یا حاجی ابراهیم تاجر [ صاحب حمام حاجی ابراهیم در بازار بود] و یا حاجی اسماعیل تاجر و یا حاجی شامی [ صاحب کاروانسرای حاجی شامی بالا و پائین در بازار بود و یا حاجی مؤتمن و غیره بود و نیز در همین دوره تاریخی، تعداد زیادی مسجد و یا تکیه جدید در اواخر دوره قاجاریه در زنجان ساخته شد که 16-17 مسجد دوره اواخر قاجاریه ساخته شد و « تنها سه مسجد قدیمی از دوره قراقوینلو و صفویه و زندیه در زنجان وجود داشتند و یکی از آن مسجدها هم مسجد جمیله خانم [ خواهر ذوالفقاری ها] در همین ایام در دوره قاجاریه در نزدیکی سبزه میدان ساخته شد.

تاجرانی که با بانک استقراضی روسیه کار می کردند. در سال قبل از جنگ اول جهانی هم، به نقل ص 122 کتاب "گاهشمار روابط ایران و انگلیس" در سال 1912 و در دوره احمد شاه .در سال [ 1320 قمری] علما و تجار زنجان از سروالتر تونلی سفیر انگلیس در تهران، تقاضای بازگرداندن محمدعلی شاه مخلوع را کردند و یا حاج داداش که از اطرافیان شعاع السلطنه فرزند مظفرالدین شاه بود و بعد از خراب شدن گرمابه و کاروانسرای گلشن در بازار [ به نقل ناسخ التواریخ] . حمام حاج داداش و یا آسیاب آنرا در بازار زنجان و با پول بانک استقراضی بازسازی کرد.که امروزه محل فعلی سفره خانه سنتی حاج داداش در بازار شده است. و وی و یاشعاع السلطنه هر دو با بانک استقراضی روسیه همکاری می کردند.

و نیز لازم به ذکر است که در این دوره تاریخی ، تاجران مزبور ، نفت دبّه ای و یا قلع و نوشادور مسگری و یا قند و شکر و یا پارچه و یا بشقاب و کاسه چینی و یا سیگار و توتون و یا .سماور نیکلای روسی و حلبی جات را از روسیه و باکو وارد بازار زنجان می کردند و در آن شهر به مردمش و یا به سکنه اطرافش می فروختند.

و همانطوریکه در این دوره تاریخی، در نواحی شمالی ایران به نقل کتاب «رفیع الملک» صدها تجارتخانه روسی در ایران بود و یا شرکتهای روسی در شهرهای شمالی و شمال غربی و یا شرقی ایران بوجود آمده بودند نظیر مشهد، بندرترکمن ، بابلسر و رشت ،انزلی و نیز در تبریز و ارومیه بوجود آمده بودند و نیز تجارتخانه های زنجان هم در ارتباط با تجارتخانه های روسی، در دوره احمدشاه تکامل بیشتری یافتند و یا جایگزین مخروبه های زنجان دوره ناصرالدین شاه شدند...

و نیز به نقل کتاب های "دیده ها و شنیده ها" و یا کتاب "بسوی شرق" و یا کتاب "جنگ انگلیس و عثمانی در بین النهرین" و یا در کتاب بیوگرافی سید ضیاء الدین طباطبائی و غیره" و با سقوط بغداد بدست انگلیسی های در سال 1917 میلادی و با رژه 000/000/3 هزار نفر سرباز هندی در شهر بغداد در سال 1917 و برای اینکه ارتش روسی سهمی از تسخیر خاورمیانه نداشته باشد . انقلاب اکتبر در همان ایام 1917 در روسیه بوجود آمد و چند سال بعد هم در طی قرارداد تروتسکی با ایران و غیره شرکت های روسی در شمال ایران امتیازات خود را به شرکت های انگلیسی در دروه رضاشاه انتقال ملکی دادند که میلسپوی آمریکایی آنها را رتق و فتق مالی می کرد و یا زمینه ای برای کودتای رضاخانی و سید ضیاء فراهم کردند که ژنرال دنستروپل افسر نظامی ارشد انگلیسی در بغداد بانی آن بود و رضاخان را از بریگاد قزاق همدان برگزید و به سلطنت ایران رساند و یا قزاقهای شمالی ایران و یا پلیس جنوب و یا گروهانهای ژاندارمری را در اختیار رسمی او و بعنوان "قشون پهلوی" قرار داد.

در شهر زنجان نیز در مسیر راههای ارتباطی بغداد- باکو بود که چاه های نفت مهم انگلیسی در آنجا بود و برای حفظ خطوط ارتباط نظامی مسیر مزبور – پادگانهای انگلیسی در مسیر جاده مزبور به پیشنهاد انگلیس ها در دوره رضاشاه،قرار شد که زنجان جزو استان یکم ایران باشد (و به مرکزیت شهر رشت و یاگیلان، زنجان فرمانداری مستقل و یا ایالت نیمه مستقل در این استان یکم شد) و در ایام بعدی هم بخاطر اهمیتش فرمانداری کل گردید و در سال 1352 شمسی نیز بعنوان مرکز استان زنجان گردید و نیز به نقل ص 600 کتاب «عملیات در ایران» و در اواخر جنگ اول جهانی ، و جهت حفظ راههای ارتباطی این ناحیه ایران به باکو و بغداد، چندین توپخانه صحرائی ، سلطنتی انگلیسی در مکان جغرافیایی ده علی آباد زنجان (محل کنونی کوی فرهنگ زنجان و احتمالاً آمادگاه و غیره کنونی مستقر گردید.)

و نیز به نقل صفحه 456 کتاب «عملیات در ایران» روسها موظف شدند که در این سالها نیروهای قزاق خود را از 6000 نفر به 12000 نفر افزایش بدهند و یا استقرار نیروهای انگلیسی در سال 1918 در محور زنجان – بیجار و سنندج ضروری شمرده شد و یا به نقل ص 243 کتاب "ایران و جنگ اول جهانی" ،تعداد زیادی قزاق روسی مامور حفظ راهها و یا وسایل پست و امکانات تردد در راههای این منطقه شمال غرب ایران شدند . تا کاروانهای تجاری مختلف با امنیت لازم در این راههای غربی ایران تردد بکنند و یا دچار سرقت و دستبردهای روستایی نگردند.

و نیز لازم به ذکر است که در طی 4 سالی که جنگ اول جهانی ادامه داشت (در سال 1914 الی 1918 میلادی) ارتش روسیه، مدتها در شهرهای شمالی وشمال غربی ایران حضور داشتند و از جمله در شهر زنجان مستقر بودند و نیز نخستین تحولات کالبد شهرسازی زنجان و بعد از ویرانی زنجان در فتنه بابیه . تنها زمانی بود که امین السلطان "نخست وزیر ناصرالدین شاه" و به هنگام سفر سوم اش شاه و نخست وزیر به فرنگستان می رفت و یا از مسیر زنجان و راه های روسیه می گذشتند لذا احتشام السلطنته را بجای امین الحضره (برادر امین السلطان) حاکم زنجان نموده بود تا به تحولات اقتصادی زنجان اقدام تازه بکند و یا ریاست نظامی اقوام افشار و دویران خمسه را به احتشام السلطنه داد که قبلا خود امین السلطان ریاست نظامی را از روسای محلی سابق زنجان و به زوراخذ کرده بود . و این بار به نیابت از خودش به، احتشام السلطنه در زنجان واگذار می کند که احتشام السلطنه نیز در کتاب خاطراتش به آن پدیده اشاره می نماید. و چونکه امین السلطان به نقل "کتاب حقوق بگیران انگلیس در ایران" و یا به نقل کتاب "عصر بی خبری" و ... مهمترین عامل روسیه در ایران بود و یا همکاری وسیعی با بانک استقراض روسیه داشت و یا تعداد زیادی وام از بانک استقراضی روسیه و برای ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه اخذکرده بود و در عوض نیز برای تضمین بازپرداختش قراردادهای تجاری مختلف با شرکت های روسی در شهرهای شمالی و شمال غربی ایران بسته بود و بهمین دلیل هم زنجان نیز در شمال غربی ایران به توصیه وی بیشتر وابسته به بانک استقراض روسیه گردید و همانطوریکه پارک اتابک در تهران هم و یا منزلش در زرگنده تهران را نیز واگذار به سفارت ییلاقی و یا قشلاقی روسیه در تهران می کند و در زنجان نیز احتشام السلطنه را به نیابت از طرف خودش و بجای امین الحضره (برادرش) حاکم زنجان کرده بود و لذا به او توصیه می کند که مسیر چاپارخانه قدیمی زنجان (جنب دروازه تهران در شهر زنجان را)که امروزه (در جنب پاساژ مجتمع تجاری نور زنجان و جنب امامزاده زنجان است) خیابانکشی جدیدی بکند. تا چاپارخانه مزبور را دروازه تهران زنجان را و از طریق خیابانکشی جدید مزبور به حجره های بازار اصلی زنجان وصل بکند( که وی در خاطراتش به آن پدیده در زنجان اشاره می کند) و چاپارخانه ای که از قدیم متعلق به دولت ایران بود و بعد از ناصرالدین شاه بصورت چاپارخانه جدید تجاری و وابسته به اداره پست انگلیس درآمده بودو نیز بصورت یک انبار گمرک کالاهای انگلیسی در شرق زنجان قرار داشت و امروزه بقایایش هم به چهار کاروانسرای متروک و تفکیک شده قدیمی و چسبیده به هم تبدیل شده است که در جنب پاساژ مجتمع نور زنجان قرار دارند. و مادام دیولافوا در ص85 کتاب خود، آن چاپارخانه زنجان را از نزدیک دیده بود و از آن بحث می کند که در زمان وی مسئولیتش با محمودآقاخان بود و بعداً با حمایت های آنان حمام حاجی علیقلی تاجرنیز در جنب همان چاپارخانه ساخته شد تا مسافران کاروانهای خسته راه در آن حمام استحمام بکنند. و نیز کارخانه آرد جاوید زنجان هم در آن سوی چاپارخانه مزبور ساخته شد که امروزه بصورت پاساژ جدید و مدرن مجتمع نور درآمده است. و به نقل کتاب "تاریخ خمسه" این چاپارخانه قدیمی زنجان بقایای، یک کاروانسرای قدیمی بود که در دوره شاهرخ تیموری و در دهه 30-820 قمری و در جنب دروازه شرقی زنجان و در دوره شاهرخ تیموری ساخته بود.

آری سفرنامه احتشام السلطنه در صفحات مختلف خود به آن به احداث این نوع خیابانکشی زنجان در دوره مزبور اشاره می کند از این راه، چاپارخانه و گمرگ آن در دروازه تهران بسوی بازار سرپوشیده زنجان وصل می شود که امروزه بنام خیابان مسگرها تا درب همان بازار در خیابان سعدی جنوبی را بوجود می آورد.

بقیه ادامه دارد