معاونت فناوری ریاست جمهوری و مشکل سازماندهی کارگاه ها و آزمایشگاه های دانشگاه ها (بخش3)- دکتر محمدخا

معاونت فناوری ریاست جمهوری و مشکل سازماندهی کارگاه ها و آزمایشگاه های دانشگاه ها (بخش3)

از : دکتر محمدخالقی مقدم – کارشناس آموزشی

امروزه معاونت فناوری ریاست جمهوری وارث مشکلاتی است که از سه دهه که از شکل گیری آزمایشگاه ها و کارگاه های دانشگاه ها ایرانیان می گذرد و به ایشان ارث رسیده است و لازم به یادآوری است که هر نوع ابتکار و یا اختراع و یا فناوری که فقط در کارگاه ها و آزمایشگاه ها شکل می گیرد و فقط مسئولیتش بعهده ایشان گذاشته شده است و لذا می بایست که برای رتق و فتق نابسامانی قدیم آنها در روند میان صنعت و دانشگاه از نو سازماندهی جدید بشوند .

وبعلاوه لازم به یادآوری است که در چند دهه گذشته ایران اعضای دولت، همیشه از ورود به مسائل سازماندهی نابسامانی های آموزش عالی ایران پرهیز کرده است و صرفا بعنوان یک ناظر بی طرف به رابطه نابسامان میان صنعت و دانشگاه نگریسته است و لیکن اکنون زمان آن رسیده است که برای خاتمه دادن به این نوع بی ثمر بودن نظام تحصیلات دانشگاهی و یا قطع روند ارتباطی آن از هرگونه کاربرد غیرعملیاتی اش در نظام صنعت، به پل سازی میان این شکاف عمیق صنعت و دانشگاه بپردازد که بدون آن نوع از تدابیرسیاسی و تصویبات خود، هیچگونه اصلاحی در بهبود کسب و کار ایرانیان و یا بهبود اشتغال زائی ایرانیان بوجود نخواهد آمد.و چرا که تابحال تصورات ایرانیان از روی آوردن به تحصیلات تکمیلی و یا دوره های کارشناسی ارشد و دکتری یک نوع تصورات غلط و یاخام و فاقد تئوری بوده است و یا به طراحی صحیح آن دوره ها بی اعتنایی شده است . ودر حالی که آموزش عالی کاربردی بخش مهمی در نظام صنعتی سازی یک کشور می باشد که خود بخشی از نیروهای تولیدی یک جامعه هستند که از چند بخش تشکیل شده اند که نخستین اش ابزارهای تولیدی است که صنعت یک جامعه بوسیله آن ابزارها تولید می شوند و دومی نیروهای کار و کارگری ساده هستند که ابزارها و یا ماشین آلات صنعتی خریداری شده مزبور را بکار می اندازند و سومی نیز "نیروی ماهر کار"می باشند که به آنها مهندس و یا تکنسین می گویند که در روند آزمایشگاه ها و کارگاه های دانشگاه ها به روند تولید صحیح صنعتی یک رشته کارخانه ها آشنا می شوند . و از این رو تصور شکل گیری یک صنعت در جامعه و بدون تربیت فنی هر نوع مهندسان ماهر در کارگاه ها و یا در آزمایشگاه ها یک نوع تصور خام و بیهوده می باشد و لیکن باید دانست که از زمان شکل گیری دانشگاه ها و رشد سریع آن در جامعه ایران که سال ها می گذرد . هنوز" ایده تربیت مهندسان بومی ایرانی" بر اساس «دروس نظری» بوده و کمتر درصد آن بر آمده ایم که بدانیم که حرفه مهندسی یعنی فردی است که قدرت کاربرد هندسه و یا ریاضیات را در فنون و ابزارهای صنایع را داشته باشند و یا بلد باشند و این نوع مهارت ها را هم بدون ساماندهی صحیح کارگاه ها و یا آزمایشگاه های دانشگاه ها نمی توان به مرحله ظهور اجتماعی رساند . زیرا تصور اغلب ایرانیان از دروس دوره مهندسی یک نوع طراحی سرفصل های بیهوده نظری بوده و یا با بسنده کردن آن نوع معارف نظری به انواع معارف دروس عمومی و یا اختیاری بی رابطه با فن و فناوری و آزمایش های فنی بوده است و یا توام با تکرار همان دروس مکرر نظری در دوره های زیر دیپلم و یا لیسانس و یا فوق لیسانس و دوره دکتری می باشد و اگر هم به تاسیس آزمایشگاه و یا کارگاه در دانشگاه ها و یا به تبعیت از دانشگاه های غربی هم پرداخته ایم.صرفا به آنها به چشم آزمایشگاه های تزئینی نگاه می کنیم. که چندان نمی تواند در تربیت مهندسان ما در دانشگاه ها کمک موثر بکنند و یا سازماندهی همان آزمایشگاه ها و کارگاه ها را در انواع دانشگاه ها، بدون ارتباط با یک نوع سازماندهی قوی و یا موثر کرده ایم که نتواند در تربیت فنی آن دانشجویان نقش اساسی بازی بکند . وهمین امر نیز امروزه مسئولیت جدید معاونت فناوری ریاست جمهوری را بیشتر می کند .

و بعلاوه باید یادآوری بکنیم که هر چند قبل از انقلاب ایران برای سازماندهی رشته های تحصیلی و یا سرفصل های درسی ضروری برای هر رشته تحصیلی و یا جهت گسترش علم و فناوری جدید جامعه ایرانیان، نهادی به اسم "موسسه برنامه ریزی آموزش عالی ایران" طراحی سازمانی شده بود که هدف و یا کارکرد تشکیلاتی خاصی در راه اندازی علوم جدید داشت. و لیکن متاسفانه بعد از انقلاب ایران، مردم ایران، فلسفه و یا علت اساسی تاسیس این نوع نهاد در جامعه گذشته را درک صحیح نکرده اند و لذا در شورای عالی برنامه ریزی درسی وزارت علوم به تاسیس رشته ها و یا سرفصل های درسی بیهوده پرداخته شد و یا در خارج از حیطه نظارت دفتر گسترش آموزش عالی همان وزارتخانه انواع رشته های تحصیلی غیر مفید برای کشور را بوجود آوردند و یا میزان و معیار و یا اندازه گسترش آنها را بدون رعایت استانداردهای تحصیلی طراحی کردند و یا بدون رابطه با صنعت و یا میزان نیاز به همان مشاغل ضروری گسترش دادند و یا طراحی آنها هم بدون توجه به فلسفه و یا غایت یک رشته فنی بود و یا غیر فنی دانشگاهی طراحی گردید و یا توسط افرادی طراحی و پیشنهاد گردید که اصولا شناخت عمیقی نسبت به مبانی برنامه ریزی آموزش عالی و رشته های علمی کابردی نداشتند و یا انواع دروس مفید برای آن رشته های کاربردی را نمی توانستند سرفصل نویسی درسی بکنند و یا در دوره بعد از لیسانس هم ، انواع گرایشات تخصصی و یا ویژه آن نوع دروس را نمی توانستند طراحی بکنند و یا حداقل تئوری فکری برای نوع گرایش های جدید تخصصی مورد ادعای خود را ارائه بدهند . و یا آنها را با انواع آزمایشگاه ها و یا کارگاه های دانشگاهی مورد نیاز برای گرایشات تخصصی مزبور عجین دانشگاهی بکنند. و لذا امروزه در اغلب دانشگاه های صنعتی و علوم پایه ایران این نوع آشفتگی طراحی دروس دانشگاهی دیده می شود که بدون ارتباط با صنعت کشور بوده و یا بی اعتنا به صنعت کشور است و یا با انواع تحولات اداری آن تکنولوژی می باشد . و نتیجا به یک نوع تحصیلات عقیم و یا ذهنی و بدون ارتباط با میزان مشاغل جامعه منجر شده است که مسئولیت معاونت فناوری ریاست جمهوری را تشدید می کند و از سوی دیگر هم ایرانیان در ایجاد آزمایشگاه ها و یا کارگاه ها و یا در خرید ابزار آلات آزمایشگاهی گرچه مدل نظام دانشگاه های غربی را اساس طراحی ایرانی خود کردند ولی ساخت آزمایشگاه ها و یا نصب تابلو برنجی بر سر درب آن ها هم مبنی کاربردی ساختن این نوع آزمایشگاه ها و یا کارگاه ها نیست و بلکه مهم سازماندهی اداری آن نوع آزمایشگاه ها و یا کاربردی ساختن آن نوع آزمایشگاه ها می باشد که ایرانیان هنوز در دانشگاه مختلف خود چندان مهارتی در آن زمینه اندوخته نکرده اند و یا بدلیل پراکندگی سازماندهی و پراکندگی مدیریت این نوع آزمایشگاه ها و یا به دلیل عدم ضرورت مدیریت آنها چندان به رشد فناوری جامعه ایران منجر نمی شوند و نتیجتا هیات دولت باید امروزه در زمینه مزبور تصمیمات لازم را بگیرد که در چند دولت گذشته ایران اقداماتی در آن زمینه اتخاذ نشده است و لذا انواع رشته های نظری بیهوده طراحی شده و یا انواع دروس بیهوده و یا مقادیر زیادی رشته درسی بی فایده و یا غیر قابل جذب در سطح جامعه ایران بوجود آمده است و یا به مکانیزم دانشگاه های صنعتی ایران و اساس سازماندهی صنعتی آنها توجه لازم نشده است که شالوده آن را با دروس نظری انبوه نکنند . و بلکه دو سوم آن مربوط به دروس آزمایشگاهی بوده و در آن دوره ها، به مبانی حرفه مهندسی و حرفه کاربرد هندسه در فنون و ابزار آلات فنی را مدنظر داشته باشند و یا آنها را در کارگاه ها و آزمایشگاه های این نوع دانشگاه ها جستجو بکنند . و یا آزمایشگاههای مزبور را در روند سازماندهی واقعی آن نوع دانشکده ها و یا دانشگاه صنعتی جامعه نظیر دانشگاه صنعتی امیرکبیر و یا شریف و یا علم و صنعت و غیره است که از 16-15 دانشکده فنی تشکیل می شوند که هر دانشکده اش هم چند رشته فنی دارد و یا هم گرایش با یکدیگر دارد و که در آن دانشکده مزبور آن نوع رشته های همسو، تشکل سازماندهی یافته اند و هر رشته فنی هم یک گروه بندی آموزشی دارد . که نظیر رشته های دانشکده نساجی است و یا دانشکده برق و یا دانشکده صنایع و یا دانشکده سازه و غیره می باشد . و فرضا در دانشکده های سازهاین نوع دانشگاه های صنعتی هم علاوه از دایر کردن انواع کلاس های دروس نظری، یک نوع «دروس عملیاتی» هم طراحی شده است که در درون کلاس نظری تدریس نمی شوند و بلکه در مکان های آزمایشگاهی تعقیب علمی میشوند که به نام آزمایشگاه و یا کارگاه دروس عملیاتی است . که کاربرد این نوع آزمایشگاه ها و کارگاه ها هم در دوره های فوق لیسانس و یا در دوره دکتری افزون تر می شود که بیشتر باید "جنبه عملیاتی" و یا "تخصصی" باید پیدا بکنند تا جنبه نظری دروس ... و لذا فرضا در 16 دانشکده هر نوع دانشگاه صنعتی ایران هم 8 الی 16 آزمایشگاه و یا کارگاه ضروری است که فرضا در دانشکده های سازه و راه و ساختمان ایران، به انواع آزمایشگاه های ذیل نیاز است که شامل :

1.آزمایشگاه مکانیک خاک (خاکی که بروی آن ساختمان و یا سازه طراحی می شود) و 2. آزمایشگاه مکانیک سنگ و 3. آزمایشگاه سطوح متخلخل 4. و آزمایشگاه هیدرولیک و 5. آزمایشگاه بتون و 6. آزمایشگاه مصالح ساختمانی 7 . آزمایشگاه مقاومت مصالح 8. ازمایشگاه شیمی مصالح و 9. آزمایشگاه سازه و 10. آزمایشگاه دینامیک خاک و 11. آزمایشگاه بررسی روسازی راه و 12. آزمایشگاه قیر و آسفالت راه و 13. آزمایشگاه نقشه برداری راه و سازه 14 . کارگاه بررسی محیط های آلوده برای ساخت سازه و 15. کارگاه جوش و 16. مرکز تحقیقات زلزله و.... در برخی از دانشگاه های ایران هم نظیر دانشگاه علم و صنعت هم آزمایشگاه های مربوط به راه آهن می باشد و یا در برخی از دانشکده هایی که در مورد سدها و یا سازه های دریایی فعالیت می کنند. آزمایشگاه ها و کارگاه های دیگری باید وجود داشته باشند و یا در دانشکده های معدن هم برخی آزمایشگاهی نظیر آزمایشگاهی کانی آرائی و غیره هستند و یا آزمایشگاه متالوژی در دانشکده های متالوژی و ریخته گری است و یا آزمایشگاه های برق و در دانشکده های برق است و یا آزمایشگاه های فیزیک یک و فیزیک دو و اپتیک در دانشکده های علوم پایه است و یا آزمایشگاه های دارو سازی در دانشکده های داروسازی است و یا انواع آزمایشگاه ها در دانشکده های مکانیک است و یا در دانشکده های کشاورزی و گیاه پزشکی و غیره است که شالوده مهم درس دوره های مهندسی را تشکیل می دهند که متاسفانه به این موضوع اهمیت چندانی داده نشده است و یا صرفا دروس آنها بطور نظری و ذهنی برگزار می شود و یا آزمایشگاه های مزبور جنبه تزئینی و یا دکوراسیونی بخود می گیرد.

و در هر حال امروزه که در اغلب کشورهای مختلف جهان و انواع موسسات تحقیقی و یا نهادهای پژوهشی مهم اشان و یا آزمایشگاه ها و کارگاه های عملیاتی اشان که فناوری در آنها انجام می گیرد. در نهادهای قدرت اداری بالاتر از هیات وزرا و یا وزارت علوم همان جامعه سازمان یافته اندو مثلا در انگلستان در نهادهای پژوهی سلطنتی استقرار یافته است که نظیر کالج سلطنتی پژوهش های مربوط به نقشه برداری و یا جغرافیایی و یا سم شناسی و یا تولید مشتقات پتروشیمی سازمان یافته است و یا در جوامع دیگر نیز بخاطر اهمیت تحقیقات از نهادهای قدرت بالاتر نشات میگیرد ولی متاسفانه بعد از انقلاب ایران پژوهش های مزبور ایران در وزارت علوم و بهداشت مستقر شدند و یا در زیر نظر معاون ومدیر پزوهشی دانشکده ها استقرار یافت . که عملا نمی توانستند به سازماندهی واقعی پژوهش های جامعه بپردازند .و لذا امروزه می بایست که معاونت فناوری پژوهی کشور این نوع مکان های تولید فناوری را از بقیه اجزای دانشکده های پراکنده آن جدا کرده و یا در تحت سازماندهی واحد معاونت فناوری ریاست جمهوری و در زیر حیطه سازماندهی خود قرار بدهد تا با "وحدت فرماندهی مزبور" مدیریت دقیقی بر انواع آزمایشگاهی و یاکارگاه ها در تولید فناوری های جدید ایران بوجود آورد. و باعث شود که نظیر جوامع دیگر جهان سازماندهی آموزش عالی کشور ما هم بهینه شود و یا رابطه عمیقی میان صنعت با دانشگاه بوجود آید و به ویژه این نوع سازماندهی جدید هم در دوره های فوق لیسانس و دکتری ضروری می باشد، زیرا دوره های کارشناسی ارشد و یا دکتری جامعه می بایست که با تکیه بر علوم کاربردی باشد و یا بر تحقیقات کاربردی و یا با تکیه بر آزمایشگاهها و آزمایش های کاربردی بیشتر بنیان گذاری شده باشد ویا به دنبال کاربرد علم در دنیای صنعت باشد و یا در روند شرکت های دانش بنیان برود و از دنیای ذهنی و یا علوم ذهنی و تئوریک صرف جامعه فاصله بگیرد که عملا سازماندهی غلط امروزین وزارت علوم و یا وزارت بهداشت ما مانع این نوع شکل یابی جدید این نوع کارگاه ها و آزمایشگاه ها و واحدهای رشد فناوری خواهد بود و لیکن ، می توان که این نوع وزارتخانه ها را به آموزش دادن های تئوریک دوره لیسانس دانشجویان ایرانی اختصاص داد و از دوره های فوق لیسانس وزارت علوم و یا بعد از طی 4 سال دوره دانشکده های مربوط به وزارت بهداشت جدا کرد و یا موسسات تحقیقی آنها تفکیک سازمانی مجدد شود و به زیر نظر معاونت فناوری ریاست جمهوری برود که با سازماندهی جداگانه از دو وزارتخانه مزبور و با پرسنل جدا و آیین نامه ها و مقررات مجزا از آنها برود و به وحدت سازماندهی کارگاه ها و آزمایشگاه ها دانشگاه های موجود بپردازد و در همین راستا هم ممکن است که دانشگاه تهران که امروزه به دو بخش دانشگاه علوم پزشکی تهران و یا علوم غیر پزشکی تهران تقسیم سازمانی بعد از انقلاب تبدیل شده است و بعدا به سه دانشگاه مجزا از همدیگر و در عین حال در یک مکان جغرافیایی واحد تبدیل بشود که دوره های فوق لیسانس و یا دکتری آن دانشگاه ها سازماندهی مجزا از دو وزارتخانه مزبور یافته و آن دو بخش آموزش هم در زیر نظر وزارت بهداشت ویا وزارت علوم سازماندهی بیابند ولی کارگاه ها و آزمایشگاه های دوره های فوق لیسانس اش، درزیر نظر سازمان فناوری ریاست جمهوری، به سازماندهی قوی تر تبدیل بشود و نتیجتا سایر دانشگاه های صنعتی ایران نیز به دو سازماندهی مجزا از همدیگر تبدیل بشود و فرضا بصورت دو"دانشگاه صنعتی شریف آموزش عالی" و "دانشگاه صنعتی شریف تحقیقاتی و فناوری" تقسیم سازمانی بشوند و بقیه دانشگاه ها نیز به این نوع اجزاء متفاوت سازمانی تبدیل می شوند تا در سایه سازماندهی جداگانه خودشان بهتر به اهداف خود رسیده و یا به فلسفه تحقیقاتی و فناوری کاربردی خود دسترسی بیابند و هر کدام از اعضای پرسنل آن نیز یاد خواهند گرفت که فقط با پرسنل متعلق به سازماندهی مزبور همکاری اداری کرده و درعین حال که در کنار همدیگر می باشند ولی با تفکیک سازمانی وتفکیک وظائف و تفکیک تشکیلاتی و تفکیک آموزش تئوریکی و آموزش عملیاتی خود را رعایت اداری بکنند که بدون این نوع از تفکیک و تمایز سازمانی هم رابطه عمیقی میان صنعت ایران و دانشگاه های ایران بوجود نمی آید و یا دانشگاه ها به امور تکراری و بی هدف و بی فلسفه می پردازند .

و در حالی که ماامروزه باید بدانیم که هدف و یا فلسفه دانشگاه ها تنها" مدرک گرائی" و یا "توسعه مدرک"نیست. که صرفا عده ای بنشینند و یا نظام پیشنهادات خود را در آن زمینه هابه هیات های دولت سابق بعداز انقلاب ایران تحمیل اداری بکنند و بلکه "پدیده مدرک" علاوه از "نظام پیشنهادات دهنده ها" به یک نوع نظام "پیشنهاد گیرنده" هم نیاز دارد و یا باید مبتنی باشد که بسنجد که آیا پیشنهاد دروس مزبور و یا پیشنهاد رشته مزبور صرفا به نفع کل آحاد جامعه است؟ و یا صرفاً به نفع حق التدریس همان فرد است؟ و یا به نفع رشته دروس آن فرد است و یا آن ناحیه جغرافیای خاص است، ولی با جمع بندی فواید و یا معایب دو مکانیسم "پیشنهاد دهنده ها" و"پیشنهاد گیرنده ها" می توان عیوب پیشنهادات دانشگاهی گذشته را اصلاح کرد و آن را از مدرک گرائی صرف و بی هدف و ذهنی خارج ساخت و به سوی نظام دانشگاهی مفید بحال جامعه سوق دادو یا بصورت دانشگاه ها مرتبط با صنعت کشاند و یا با دانشگاه توام با کاربرد فنی توام کرد که در درون آزمایشگاه ها و کارگاه های جدیدش بیشتر از گذشته ایران جنبه کاربردی و یا کارکردی و یا عملیاتی پیدا بکنند و لذا ایجاد این نوع کارکرد جدیدش هم به عهده معاونت فناوری ریاست جمهوری است و یا با تصدی گری جدید هیات دولت در این زمینه می باشد