وزارت اقتصادایران وتحولات اداری آن در دوره پهلوی دوم (بخش7) از :دکتر محمد خالقی مقدم جامعه شناس ا

وزارت اقتصادایران وتحولات اداری آن در دوره پهلوی دوم

(بخش7)

از :دکتر محمد خالقی مقدم

جامعه شناس اقتصادی

دراین دوره تاریخی،وبعد از آمدن متفقین به ایران، محمد علی فروغی نخست وزیر جدید شاه ،تشکیل کابینه را بعهده گرفت وابتدا حسن مشرف نفیسی راوزیر دارایی نمود وسپس در ترمیم کابینه اش ،یدالله عضدی رابجای او، وزیر دارایی نمود ونیز در این دوره تاریخی ،سه وزارتخانه بازرگانی ویاوزارت بهداری ووزارت کشاورزی هم در کابینه دولت وی پیدا شدند که تنظیم بودجه آنها هم با وزارت دارایی بود ولی در دولت های سابق ایران وجود نداشتند ویا در عصر رضا شاه تنها بصورت )اداره کل (بودند ودر سال 1325ش هم وزارت کاروتامین اجتماعی پدید آمد که حاصل حضور توده ایهای آزاد شده ایران از زندان قصر وحضور برخی از آنان در نمایندگی مجلس بودویادر ایام اشغال ایران توسط متفقین بود ویوسف افتخاری هم که از حزب کمونیست ایران بود و در سامان دهی اتحادیه های کارگری وبیمه های آنان ویاساعات کار وبازنشستگی وصندوق رفاه کارگران و غیره در کارخانجات نساجی مازندران ماهربود ویا درشرکت نفت آبادان واهواز وتبریز واصفهان ودیگر صنایع تازه پیدا شده شهرهای عصر رضا شاه تبحر داشت ویامهارت آموزی یافته بود ودر کتاب خاطراتش هم به آنها اشاره کرده است ودر سالهای 1329ش به وزارت کار رفت تا دفاتر اداری موجودآنرا براه بیندازد وهدفشان هم از براه اندازی این نوع مفاهیم وواژه ها، در دفاتر استخدامی کارخانجات ویادر کارگزینی ادارات ویا در رفاه دانشجویی دانشگاهها هم آن بودکه در آن قشرها نفوذ اجتماعی بیابند ویا باگسترش اهداف حزبی خود از آنهاو در قدرت یابی های آینده دولت وکابینه ها استفاده سیاسی بکنند ولی آمریکاییها زرنگ تر از آنها بودند ولذااز آنها استفاده ابزاری کرده ودر دولت احمد قوام ودرسال 1325 ش در ایران ،وابتدابرای بیرون راندن ارتش روس ازخاک ایران ومنحل کردن دو تشکیلات فرقه دموکرات آذر بایجان وکردستان ویاقطع خواسته های نفتی استالین وسفارت روسیه از شاه ،ویا برای قطع نفوذ آنان در اعتصابات کارگری ودانشگاهی شهرهاودر دولت احمد قوام برعکس استفاده کرده ویابا شگردسیاسی" حزب تازه تاسیس دموکرات احمد قوام " ووارد کردن وزرای توده ای مزبور به آن حزب وجهت عضویت اشان در کابینه "هیات دولت "عمل کرده و ظاهرا میلسپوآمریکایی را از وزارت دارایی ، در دوره احمد قوام بیرون کرده ولی در عوض ایران راجزو صندوق بین المللی پول ، ودر همان کابینه وی نمودند ویادر صحنه سیاسی هم چانه زنی های زیادی با استالین ودر بیرون بردن ارتش اش از آذربایجان ویافریب خواسته های نفتی اش نمودند ویا برای قطع نفوذ توده ایهای طرفدار آنها درنمایندگی مجلس ،ویا دراتحادیه های کارگری شهرهای ایران ویا در "اتحادیه های دانشجویی دانشگاهها ومدارس ،ابتدا سه تن از اعضای توده ایهای مجلس را به درون کابینه دولت خودش برد وسپس در ترمیم کابینه اش آنها را کنار گذاشت وافراد مورد نظر خود را در وزارت کار وتبلیغات آن وزارتخانه گماشت تا به قطع نفوذ فرهنگی آنان در تبلیغات کارگری ویادانشجویی ودعوت کارگران به اعتصاب در کارخانه هاودانشگاههارا را قطع بکنند واین امر زمانی بودکه دوساختمان معظم وزارت کار درخیابانکشی جدید الاحداث آیزنهاور آن روزگار، در حال شکل گیری بود که بعدازانقلاب ،بنام( خیابان آزادی )نامیده شد ویابه میدان 24 اسفندتهران وصل می شد وامروزه بنام (میدان انقلاب )نامیده می شود وهدف این خیابانکشی جدید هم آمدن آسان نیروهای نظامیان امریکا ودر کامیونهایشان واز فرود گاه مهرآبادتهران در آن سو ،وتا میدان 24 اسفند در این سو ورفتن از آنجا به پادگان نظامی اشان در کوی دانشگاه تهران بود که چهار سال محل استقراراین نوع نظامیان آمریکا در زمان اشغال متفقین بود وتعدادی ساختمان و یاتاسیسات در آنجابود، و برای نظامیان خود ساخته بودند واز این رو"دفاتراداری وتخصصی" وزارت کار وِِیا"پست های سازمانی وزارت کار"این دوره تاریخی هم که رابطه عمیقی با وزارت اقتصاد ودارایی داردو در این دوره تاریخی سالهای 52 13 ش الی 1329ش شکل گرفته است وبعلاوه رابطه عمیقی با سازمان بین المللی کار در ژنو دارد که امروزه صندوق های متعددپولی آن ویا صندوق رفاه کارگران ویا بانک توسعه تعاون آن داردویابا بانک کارآفرین وصندوق های رفاه دانشجویی ویا خیریه وامداد ویا صندوقهای بازنشستگی ویا تامین اجتماعی وبهزیستی وتامین درمان ویاصندوق های بیمه های 33 گانه متعدد ایران ویاچند بانک رفاه کارگری وتعاون روستایی ویاکارمندی وتصمیمگیریهای مالی آنها که مربوط به معاونت بانکی وبیمه ای وشرکتی وزارت اقتصاد ودارایی می باشد وبصورت صوری دفاتر اداری آن در وزارت کار وتامین اجتماعی مستقراست ویادر خیابان آزادی تهران است وعملا تصمیم گیری مربوط بّه آنها در جای دیگر تهران ودر دست پرسنل وزارت اقتصاد است ولذا"واحد بیمه ایران" ویا "قانون تقاعداداری"( یعنی بازنشستگی) که در دوره رضا شاه پدید آمد ،ویا در ادارات جدیدایران ویاکارخانجات جدید ایران "مداجتماعی "شد ودر دوره تاریخی مزبورو سالهای1325ش الی 1329ش بود که"دفاتر کارگزاری آن" وزارتخانه کاروتامین اجتماعی" در دو ساختمان معظم خیابان آزادی مسقر شد ولی در سالهای 1343 و1344ش وزیر کار، جزو یکی از پنج نفره شورای اقتصادکشور ودر قانون سازمان گسترش ونوسازی صنایع ایران شد ویادر سال 1350 ش هم و باتدوین قانون بیمه مرکزی ایران وبااستقرارآن در وزارت اقتصاد ودارایی ایران شد ویا با گسترش "دایره های بودجه وتشکیلات ادارات جدید التاسیس ایران بودویاکارگزینی های کارگری وکارمندی ادارات جدید شهرهاویاکارگزینی شرکت های جدیدبودویا با نیاز آنان به بودجه های جدیدسال آتی بود، که تاسیس اش نیاز به پول انواع بیمه هاداشت ویابه پول بازنشستگی ویاصندوق رفاه وبن خرید آن ادارات جدید شهر هاداشت ویا به نحوه تامین پول درمان ویااز کار افتادگی آنهاداشت ویا مشکل اقتصادی قشر مستمند وبیکارجامعه را می بایست که حل می کرد ویا مشکل هزینه بیمه عشایری وروستاییان را حل میکردویامشکل مالی سوانح دیده های جدید شهرهارامی بایست حل میکردکه بر اثر سیل ویا زلزله بوجود می آمد و یانیاز جامعه به تعاون مالی در این زمینه هابود ویانیازبه خانه سازی ومسکن برای بی بضاعت ها ویاافراد یتیم بودویا کارگران مهاجر از سایر کشور ها بود ،که باعث میشد که ، این دونوع سازمان مختلف وزارت اقتصاد و دارایی ویاوزارت کار ودفاتر اداری آنان ،،امروزه بهم گره عمیق زده شوند که اداره هر دو آنهاو بدون پول ممکن نیست

واز تحولات اداری دیگر وزارت دارایی عصر پهلوی دوم ،بخاطر دومین حضورمیلسپو در وزارت دارایی دولتهای عصر پهلوی بود ویارتق وفتق خزانه داری آن دوره بود که بعداز جنگ جهانی دوم یکبار دیگر به ایران آمد وبهمراهش حدود 70 تن مستشار مالی آمریکایی نیز به ادارات کل دارایی استانهای بزرگ برد که نظیر تبریز ویامشهد وشیراز وکرمان واصفهان واهواز وغیره بود که رفتند وتازه ساخت وساز ساختمان آنهاو بعدازشهریور 1320ش شروع شده بود

وتحول اداری دیگرهم که در عصر پهلوی دوم بوجود آمد، در وزارت دارایی ودر سال 1328ش اتفاق افتاد،که "لایحه برگشت املاک ومستغلات رضا شاه" به زیر نظارت وزارت دارایی رفت،تانظیر دوران رضا شاه، سیستم محاسباتی جداگانه نداشته باشد وبلکه به عنوان بخشی از خزانه داری کل بگردد که شاه فقط بازرسی برآن داشت وبعدااداره این نوع شرکت ها وبانکهای ایران ودر تشکیلاتی بنام "بنیادپهلوی" در سال 1339ش شکل گرفت که بعدازانقلاب ،به نام "بنیاد مستضعفان" تغییر عنوان داد وشاه هم در ابتدا از طریق سرلشکر مرتضی یزدان پناه ، برآن اموال واز سال 1336 نظارت داشت وسپس مسئول "سازمان بازرسی مالی کل کشور" ، ژنرال فردوست شد ومدتی هم بعد از انقلاب نمی دانستند که با این واحد چگونه رفتار بکنند که در خیابان کسری تهران قرار داشت وبعدا نام آنرا به واحد پیشگیری قوه قضاییه تغییر دادند

وبعلاوه وزارت دارایی ، در دوره کابینه ابراهیم حکیمی ، در سال 1326 ش، یکبار دیگردچار تحول اداری شد وعلاوه ازوزارت دارایی ،یک وزارتخانه جدید دیگر ایران هم وبنام" وزارت اقتصاد ملی " پیدا شد که در کابینه او،ابوالقاسم نجم،"وزیر دارایی" اش بود وبعلاوه دکتر محمد سجادی هم "وزیر اقتصاد ملی " گشت که سابقا عنوان آن ودر 6سال سابق، بنام"وزارت پیشه وهنر وبازرگانی "بود واز سال 1326 ش به بعد وبنام "وزارت اقتصاد ملی"نامیده می شد که به نحوی با دفاتر اداری وزارت دارایی ، در ارتباط بود واین "وزارت اقتصاد ملی " جدیدهم در کابینه های مختلف نخست وزیری های متعدد(هژیر وساعد وعلی منصور ورزم آراءوحسین ,علاء ومصدق وسپهبد زاهدی وحسین علاء) وبا همین عنوان تکرار میشد ، که چند وزیر وباهمین عنوان " وزیر اقتصاد ملی "وبه مدت 8سال ،در هیات دولت وجودداشت وپرسنل وزارت دارایی هم مجبور بودندتا با آنها کار بکنند ولی در کابینه دوم حسین علاء ودر سال 1334ش به دووزارتخانه جداگانه از همدیگر تفکیک شده وبنامهای "وزارت بازرگانی" ودیگری هم بنام"وزارت صنایع ومعادن" تبدیل شدند که در تفکیک دووزارتخانه مزبور هم، ابراهیم کاشانی وزیر بازرگانی شد ومهندس رضا گنجه ای "نیز وزیر صنایع ومعادن "گردید وبرای اولین با ر هم صنعت ومعدن ایران ،دارای وزارتخانه در سال 1334 ش گردید واین امر زمانی بود که تعدادصنایع ایران ویا کارخانه جات ایران زیاد شده بودند ونسبت به زمان قاجاریه ویا عصر رضا شاه افزایش یافته بودندکه تنها یک "اداره کل صنعت ومعدن "داشت ولذا ضرورت تاسیس یک "وزارتخانه مستقل"و برای ساماندهی این همه صنایع ومعادن لازم بود وبعلاوه وظایف دفاتراداری وزارت دارایی را هم مشکلتر میکرد که مجبور بودند که به تامین نیازهای اقتصادی آنها بپردازند ودر این زمان غلامحسین فروهر وزیر دارایی دوره مزبور بود

وبعلاوه از سال 1335 ش به بعدوبا متولد شدن سازمان برنامه وبودجه ریزی کشور از دل وزارت دارایی وپیش بینی بودجه ودرآمد سالهای آینده اش با دفاتراداری وپرسنلی خاص خودبود که رابطه عمیق با دفاتر اداری وزارت دارایی سابق داشت ، ولذا"نظام دفتر داری" و یا"ثبت اسناد مالی وبایگانی" ویا"روش ثبت دفاتر وزارت دارایی" یکبار دیگرهم متحول شد که بعدا به آن اشاره خواهم کردکه چگونه دفاترش از دل دفاتر اداری وزارت دارایی ایران بیرون کشیده شدند

وبعلاوه در کابینه نخست وزیری منوچهر اقبال"وزارت گمرگات وانحصارات" نیز از دل وزارت دارایی ایران بیرون آمد که گمرک از دوران قاجار، تنها یک اداره کل ،از 6 اداره وزارت مالیه بود واین بار ،از سال 1336 بصورت یک (وزارتخانه مستقل گمرکات )در آمده بود وچند سال هم وزیری مستقل از وزیر دارایی داشت وتا اینک دردولت اسدالله علم که دکتر عالیخانی وزیر اقتصاد شده بود واین چند وزارتخانه اقتصادی منفک از همدیگر را باهمدیگر جمع وجور کرد ونامش را" وزارت اقتصاد" گذاشت ونیز چند بانک متعدد وپراکنده راسر وسامان داد که علی امینی در سال 1340ش مدیریت آنها رابعهده گرفته بود ومنفک از همدیگر اداره میکردواز جمله مدیریت بانکهای رهنی وکشاورزی وبانک صنعتی وبانک ملی وبانک رفاه کارگران ویابانک مرکزی را وهمه آنها، در دوره دکتر عالیخانی جمع وجور شدند وبعلاوه عالیخانی در دوره خودش دکتر صادق برزگر را به مدیریت(اداره کل معاملات خارجی وزارت اقتصاد )گماشت که در سال 1334 ش قانون جلب سرمایه های خارجی آن ،واز طریق مجلس تصویب شده بود وبعدانیز بصورت "سازمان سرمایه گذاری خارجی " وزارت اقتصاد در آمد

وبعلاوه در دوره آغازدولت علی امینی ویادر سال 1340ش وبا پیدایش بانک مرکزی ایران وجایگزینی آن با بانک ملی که قبلا به چاپ پول واسکناس ایران می پرداخت "سازمان نظارت بر چاپ پول واسکناس واوراق بهادار نیز از وظایف عمده وزارت دارایی شد وقبل از آن تاریخ ، ابوالحسن ابتهاج (مدیر بانک ملی) این وظیفه راو همراه با تصدی برخی پست ها ،در سازمان برنامه بعهده داشت ودر همان هنگام نیز حسنعلی منصور " دبیر کل شورای عالی اقتصاد " بود ولی در دوره دکتر عالیخانی همه آنها جمع وجور شدند ودر سازمان بندی جدید تر "وزارت اقتصاد" و دفاتر جدید اداری آن دوره تاریخی ، شکل اداری جدید تر یافتند وبعلاوه در همین دوره وزارت عالیخانی هم ،چند وزارتخانه جدید تر دیگر بوجودآمدند که دفاتر اداری وزارت اقتصاد مجبور بودندکه نیازهای مالی آنها را در اسناد اداری خودشان ، تامین بکنند ودفتر ودستک های جدید مالی برای آنها بوجود آورند واز جمله آن وزارتخانه های جدید که قبلا در تاریخ ایران نبودند واولین بار شکل گرفته بودند ومنجمله "وزارت آبادانی ومسکن "بود ویادیگری " وزارت آب وبرق"بود وبعلاوه "سازمان امور استخدامی کشور" بود

وبعلاوه تحول اداری دیگری هم که در وزارت دارایی سال 1343 ش اتفاق افتاد که بعد از ترور حسنعلی منصور نخست وزیر بودکه هویدا نخست وزیر جایگزین او گردید ودوباره عالیخانی را در وزارت اقتصا د گماشتند وخود هویدا هم وزیر دارایی ماند وهم نخست وزیربود وتا قبل از کابینه هویدا هم(مکانیزم تهیه بودجه کشور ) بعهده وزارت دارایی بود ولی هویدا در کابینه اش وبرای اولین بار ، تنظیم بودجه کشور را از وزارت دارایی منفک کردودر درون سیستم دیگری قرار دادکه ( نظام اداری منفک تهیه بودجه باشد) ودر نهادی بنام ( دفتر مرکزی بودجه ) وزارت اقتصاد قرار داد که در عین حال هم خودش به عنوان وزیر دارایی در راس این دفتر مرکزی بودجه کل کشور قرار داشت وهم بعنوان نخست وزیر و"رییس آن نهاداداری"جدید بود وکم کم در دایره مزبور، مفهوم معاونت نخست وزیری سازمان برنامه وبودجه شکل گرفت که اختیاراتش از بقیه وزراء بیشتر بود وبعدا خودش نخست وزیر ماند ومعاونش رابعنوان وزیر مشاور امور بودجه ریزی وزارت اقتصاد گرداند که می بایست لیست بودجه همه وزارتخانه ها راتهیه بکندو بعد از تصویب "هیات دولت "امضاء بکند تا بعدا افراد آن وزارتخانه ها بتوانند بگیرند وبرعکس پرسنل همه وزارتخانه ها هم، نیازهای مالی خودشان رااول به او اعلام میکردند واین امر نیز تحول اداری دیگری در دفاتر اداری وزارت اقتصاد بوجود آورد

بعلاوه هویدا، تحول دیگری راکه در وزارت اقتصاد بوجود آورد ، سازمان تولیدات کشاورزی را در آن دارایی ادغام کرد که یکی از چهار سازمان مربوط به امور کشاورزی بود که متعدد شده بودند وبصورت( وزارت کشاورزی ووزارت منابع طبیعی ووزارت تعاون روستایی( سازمان اصلاحات ارضی سابق )در آمده بودند وچهارمی نیز وزارت تولیدات کشاورزی عصر خودش بود واین چهارمی در وزارت اقتصاد ادغام شد ودووزارتخانه منابع طبیعی ویاکشاورزی هم باهمدیگر ادغام شدند ویک وزارتخانه واحد وبنام "وزارت کشاورزی ومنابع طبیعی" را ساختندکه ساختمان جدیدش در دوره هویداتکمیل شده بود ودربلوار الیزابت( کشاورز کنونی) قرار داشت که دکوراسیون داخلی دفاترش ودر چند طبقه متعددش از چوبهای متعددجنگلهای مختلف ایران بود ووزارت تعاون واصلاحات ارضی نیز بعد از انقلاب ودر وزارت کار وتعاون اجتماعی ادغام شد

وبعلاوه در دوره هویداکه دو وزارتخانه دارایی ووزارت اقتصاد جدا از هم بودند ویادر سالهای 1346 ش دو وزارتخانه جدا از همدیگر بودند که در آن دوره تاریخی، دکتر جمشیدآموزگار وزیر دارایی آن بود ودکتر علی نقی عالیخانی هم وزیر اقتصاد دوره مزبور بود ودکتر حسین کاظم زاده هم رییس دفتر مرکزی بودجه بود ودر کابینه های بعدی اش هم وزارتخانه دارایی به وزارتخانه ها صنعت ومعدن وبازرگانی دوباره تقسیم شدند ودکتر هوشنگ انصاری بعنوان وزیر اقتصادی هویدا باقی ماند وچند نفر دیگر بعدا به عنوان معاون نخست وزیر ویارییس دفتر مرکزی بودجه باقی ماندند ومهندس صفی اصفیاء نیزو بعنوان معاون نخست وزیر در امور اقتصادی وعمرانی باقی ماندکه اعتبار حقوقی اخذ پول با امضای او هم باشد ونیز در دوره هویدا" قوانین سازمان گسترش ونوسازی صنایع" بوجود آمد که یک نوع مدل تئوریک سرمایه گذاری وگسترش صنایع ومعادن جدید بودکه شرکت ها می بایست رعایت میکردند وبعلاوه درسال1346 ش ودوره هویدا"سازمان بورس واوراق بهادار" هم شکل گرفت

ودوباره در دوره کابینه جمشیدآموزگار در سال 1356 ش وزارت دارایی واقتصاد دوباره باهمدیگر ادغام شدند وبنام (وزارت دارایی وامور اقتصادی )شد که دکتر محمد یگانه وزیر آن سازمان شد ویا "سازمان مالکیت های ملی" از اجزاء دیگر آن بود ویا ماشین های محاسب وسازمان چاپخانه های تهیه سربرگ فروش وغیره

وبعد از انقلاب نیزبا تصویب اصل 44 قانون اساسی " (سازمان خصوصی سازی )" نیز در این وزارتخانه شکل گرفت وبعلاوه با تصویبات دیگرمجلس "سازمان حسابرسی " آن نیزدایر گردیدو با مصوبه سال 1362 ش بوجو آمد ونیز در سالهای 1372 ش به بعدهم "سازمان مناطق آزاد" نیز شکل گرفت ویا"سازمان تملیک وفروش اموال" نیزامروزه جزو این وزارتخانه است ویا مصوباتی که بعد از سالهای 1380ش به بعدو در زمینه مالیات گیری ومالیات بر ارزش افزوده اتفاق افتاد واداره کل مالیات سابق آنرا به "سازمان مالیاتی کشور" تبدیل نمود

وامروزه وزارتخانه مزبورو با این همه از سازمانهای متعدد واجزاء تشکیلاتی مختلفش ، تشکیلات پیچیده ای شده است که کسی سر از مکانیزم اداری آن در نمی آورد وبویژه با پیدایش "بنیاد مستضعفان" ودر زیر مجموعه آن که "سازمان امور اقتصادی ودارایی" جدید وبنام "خزانه معین " به آن افزوده شده که ریاست اش در 31 استان مقام مدیر کلی یافته و در عین حال، معاون وزیراقتصاد هم می باشند ویا اداره کل املاک بنیاد 31 استان هم در اختیار آنهاست ویا بانک سینا نیز با آنها کار میکند ودر عین حال وزیر اقتصاد در تهران نیز5معاونت مرکزی وزارتخانه ای دارد