املاک قاجاریه درشهر تهران وتاریخ ساخت وسازآنها-از :دکتر محمد خالقی مقدم

املاک قاجاریه درشهر تهران وتاریخ ساخت وسازآنها

از :دکتر محمد خالقی مقدم

جامعه شناس شهری

(بخش اول)

و زمانی که سید ضیا ء طباطبایی و با تعدادی ازنظامیان ونفر برها به تهران می آید وبه کاخ احمد شاه و درناحیه فرح آباد تهران می رود وآنگاه سید ضیاءاز جیبش حکم نخست وزیری خودش را در می آورد وبه شاه می دهد تا احمد شاه هم آنرا امضاء بکند وبا همان حکم هم تعداد زیادی از خاندان قاجاریه ویااعیان واشراف آنها دستگیر می شوند ویابه زندان عشرت آباد فرستاده میشوند که قبلا کاخ عشرتکده ناصرالدین شاه در آن مکان بود وبادستگیر شدن همان 100 نفرهم ، فاتحه "سران ایل قاجار" خوانده می شود و بعدافاتحه خود خانواده سلطنتی احمد شاه هم ویاحرمسرای شاهی نیز خوانده میشودکه در درون کاخهای مجموعه "ارگ سلطنتی میدان ارگ " مستقربودندو در 4 -5سال بعدویادرسال 1304ش اتفاق میافتد که آنهارا از درون کاخهای سلطنتی بیرون می اندازند وقبلاهم فاتحه در آمد های اقتصادی سران قاجار خوانده شده بود که در 125 سال قبل بر مالکیت 60-70 قریه آبادویاییلاقی اطراف تهران تسلط یافته بودندکه از آباد ترین دهات ایران بودند که در دامنه کوههای بلندوپربرف توچال ویاکلک چال وپلنگ چال واقع بودند وبعلاوه دره های پر آب ویاقناتهای فراوان آنهارا، سیراب میکردندو این خوانین ایل قاجار حدود125 سال، مالکیت این قریه های سر سبز وپر از باغ میوه دشت ویاجلگه تهران را دراختیار خود داشتند و لی با بدهی زیادی که آن خوانین یافته بودندویابه دیگران فروخته بودند ولذا امروزه بصورت محله های دیگر شهری تهران در آمده اند

ویامالکیت آنها و بنام اقشار وگروهای خرده پای شهری تهران شده است ولی هنوز نام خوانین قاجارمزبور ،برروی این محلات باقی است ویا تابحال براسامی این محله های تهران باقی است وبهتر است که برای عبرت تاریخ هم همچنان وبنام آنها باقی بماندتا درس عبرت تاریخ بشود ونظیر آثارشهری دوره پهلوی نشود که نامشان را عوض کردند واملاکی که در آخر حکومت قاجاریه وبدلیل عیاشی هایشان بدهیهای زیادی ببار آوردند ولذا آنهارا به بانکها ویا به تجارتخانه ها ویابه صراف های تهران فروختند ولذااملاک ودهات ییلاقی اطراف تهران ،از چنگ آنها ویاخانواده بعدی اشان خارج گشت وامروزه دیگر بصورت اراضی شهری کوچک وتقسیم شده در آمده اند ویابه سکنه کنونی تهران فروخته شده اند ونظیر اراضی کنونی نیاوران تهران است که بصورت (قریه نی آوران تهران قبلی بود) و نی های بلندی داشت ویابدلیل جوشش آب در آن نقطه شهری بود که نی های بزرگ میروییدولذا قصر جهان نمای فتحعیشاه، در آن ناحیه ساخته میشود ویا قصر دیگرش و بنام (قصر قجر)و درجاده شمیران قرار دارد که رضا شاه آنرا در دوره خودش وبصورت "زندان قصر" در میآورد ویا آبادی محمود آباد کنونی تهران است که قبلا محمد آباد بود و "قصر محمدیه" محمدشاه در آن محله قرار داشت وبعدا به مالکیت محمودخان احتشام السلطنه در آمد وبنام وی ،قریه محمود آباد نام گرفت ویادیگری" قصر نگارستان" است که در بالای سازمان برنامه کنونی قرار داشت وقائم مقام فراهانی در آنجا کشته شدواراضی سیف الدوله که در اراضی خودخانقاهی برای صفی علیشاه ساخت ودر جانب دیگر آن باغ سپهسالار( آقا وجیه) بود ویادر بالای آن ناحیه محله،فخر آبادتهران است که مسجد فخرالدوله قاجاروباغ امین الدوله در آن ناحیه قرارداشت و یا املاک بهارستان است که تامیدان ژاله تهران امتداد می یابد ومتعلق به میرزاحسین خان سپهسالارصدر اعظم ناصرالدین شاه بود ویا نظامیه تهران است که متعلق به میرزا کاظم خان نظام الملک وزیر لشکر بود ویااقدسیه تهران است که متعلق به زن نا صرالدین شاه بود ویاکامرانیه تهران وامیریه تهران است که متعلق به کامران میرزاو امیر نظام شاه ویاپسر ناصرالدینشاه بود ویا منیریه تهران واملاکش در گلوبندک است که زن ویا دختر ناصرالدین شاه بود ومنطقه پل امیر بهادر تهران که سپهسالار مظفر الدین شاه بودویا قصر برادرناصرالدین شاه که ظل السلطان است و درجنب میدان بهارستان واقع بود و بعد ا به وزارتخانه فرهنگ ومعارف ایران داده شدوامروزه موزه شده است ویا"محله فرمانیه تهران "است که متعلق به نصرت الدوله پسر عبدالحسین میرزافرمانفرما قاجاربودوقسمتی از فرمانیه نیز متعلق به آصف السلطنه داماد مظفرالدین شاه بود ویا اراضی ملکی عبدالحسین فرمانفرما در اطراف باغشاه واقع بود که رضاشاه از او مصادره کرد ودانشکده افسری ویاکاخ مرمررا در آن ناحیه ساخت ویامحل سابق نخست وزیری را درآن ناحیه ودر خیابان پاستور ساخت ویا املاک پسرش نصرت الدوله فیروز ودر خیابان نصرت تهران واقع بود ویا املاک جلال الدوله درمحله جلالیه تهران است که پسر ظل السلطان بود ویابالاتر از آن ناحیه هم ، قریه امیرآباد تهران است که متعلق به میرزاتقی خان امیر کبیر بود ویامحله یوسف آباد وونک وفره زادتهران است که متعلق به میرزا یوسف مستوفی الممالک بود ویا محلات "عباس آبادتهران" است که متعلق به عباسقلی خان میرزاآقاسی ووزیر محمد شاه قاجار بود ویا"محله داودیه" تهران است که متعلق به داود خان، پسر میرزا آقا خان نوری بود ویامحله حسن آباداست که متعلق به حسن خان مستوفی بود ویامحله عیش آباد و عشرت آباداست که قصرناصرالدین شاه در آن ناحیه واقع بود ویامحلات "سلطنت آباد" ودوشان تپه وقصر فیروزه وفرح آباد وصاحبقرانیه تهران است که قصرهای متعددناصرالدن شاه در آنها ساخته شده بودند وبعلاوه محله سلطنت آباد که قصر مهم ناصر الدین شاه در آن ناحیه ،قرار داشت وامروزه بنام محله پاسداران نامیده میشود ویا محله احتشامیه است که متعلق به احتشام الملک بود ودیگری هم در جنوب تهران وبنام مشیریه بود ویا یامحله سعادت آباد تهران واوین است که متعلق به سید ضیاء نخست وزیر احمد شاه بود ویا "اراضی سلیمانیه(خیابان آهنگ سابق) وقریه اصفهانک که متعلق به عضدالملک بود وآنرا به پسرش سلیمان خان دادوبنام وی سلیمانیه نام گرفت ویا"تهران نو" ودر جنوب شرقی تهران است که متعلق به وثوق الدوله بود وِیااراضی "محله دروس "است که متعلق به مخبرالسلطنه بودکه تازمان پهلوی دوم باغ واراضی زراعی بود ویااراضی ولی آباد تهران ومحله مابین قلهک ومیدان تجریش شمیران است که متعلق به محمد ولی خان سپهسالار وزیر احمد شاه بود وبرای ساخت وساز وفروش آنها هم بالای هزارنفر محاسب ویامشاور وفروشنده داشت ویااراضی محله زرگنده وپارک اتابک تهران است که متعلق به امین السلطان بود وبه سفارتهای روسیه داده شدند ویامحله قلهک است که متعلق به باغ تابستانی سفارت انگلیس بود ویا اراضی محله باغ فیض است که متعلق به معیراالممالک بود ویا بهجت آباداست که متعلق به بهجت السلطنه دختر مستوفی الممالک بود ویا" مهر آباد" تهران است که بعنوان مهریه یکی از زنان قاجار بود و دوست محمد خان معیرالممالک ، آن ملک راوبعنوان مهریه زنش ،(عصمت الدوله )انداخت ولذا آنرا" مهر آباد" مینامند و یاقریه سوهانک است که متعلق به عصمت الدوله دختر ناصر الدین شاه بود ویا محله جمشیدیه تهران است که متعلق به ارباب جمشید تاجر دوره قاجایه بود ویا "محله کن تهران" است که متعلق به حاکم تهران وازافراد دیگری از این خاندانها بود و یا "باغ علاء الدوله قاجار" و"باغ میرشکار"است که بعدا در دوره رضاشاه تقسیم شده وبه خیابان فردوسی تهران و در سال 1313ش تبدیل می گردد ویابانک ملی وبیمارستان آن بانک ویا چاپخانه اش ویابانک رهنی هم در این مکان ساخته می شوندو بعلاوه "محله لاله زار" تهران است که باغ لاله پراز گل در تهران بود و قصر ناصرالدین شاه در آن ناحیه قرار داشت ودر کنارش هم" باغ سپهسالار" بود وآنطرفترش نیز باغ مخبر الدوله هدایت ووزیر پست وتلگراف عصراحمد شاه بود که اکنون چهارراه مخبرالدوله ومسجد هدایت در آن ناحیه می باشد و بعداز رفتن رضا شاه از ایران ، به آیت الله طالقانی ومهندس بازرگان داده شد که کانون اسلام را برای آموزش دانشجویان آن دوره تاریخی ودر مسجد مزبور برقراربکنندویا آبادی کاشانک تهران است که متعلق به فاطمه انیس الدوله زن ناصرالدین شاه بود وبعلاوه قیطریه که آباد کرده امین السلطان بود.ونیزقصر قاجار تهران است که قبلا قصر فتحعلیشاه بود وبعدا در سال 1308ش رضا شاه آن را به "زندان قصر" تبدیل کرد ویاقزل قلعه تهران است که قبلا محل انبار مهمات وسلاحهای نظامی قاجاریه بود ویا فرح آباداست که مظفر الدین شاه، قصری در آن ناحیه ساخته بود واکنون به نیروی هوایی داده اند وبعلاوه قریه قاسم آباد تهران که متعلق به موتمن السلطان بود ویاقریه های شمس آباد ومبارک آباد ونیمی از قریه لویزان است که ، متعلق به میرزا نصرالله خان نائینی وزیر محمد علیشاه بود ویا قریه فیروز آبادتهران است که متعلق به مهدی ظل السلطنه ،پسر کامران میرزا بودو نیز ،قریه علی آباد در شرق راه آهن تهران است ، که متعلق به مهدی قلی خان مجدالدوله ،دایی ناصرالدین شاه بودکه در جنب خزانه بخارایی بود ویاباغ خزانه که متعلق به غلامحسین صراف وازکارکنان خزانه مبارکه شاه بود ونیزباغ بزرگ مختارالسلطنه است که امروزه در در شرق راه آهن می باشد وبه نام خیابان مختاری نامیده میشود ویا باغ فردوس دوره قاجاریه است که در جنوب میدان مولوی ودروازه عبدالعظیم بودو در سال 1310ش وهمزمان با تخریب دروازه مزبور وتوسط بلدیه تهران، به باغ فردوس تبدیل گشت ویاقریه های دولت آباد وفیروز بهرام ونعمت آباد ومفت آباد وهاشم آباد در شرق جاده خراسان است ویایاخچی آباد وقلعه مرغی وسفنارد وغیره هم که متعلق به خوانین قاجاریه بود ویا" قریه یافت آباد" که به حاجی میرزا آقاسی (وزیر محمد شاه) متعلق بودوبه چند ناحیه شادآباد وترک آبادوسعید آباد وابراهیم آباد وغیره تقسیم میشود ویا "قریه خوانی آباد" ( خانی آبادنو) متعلق به عز الدوله دختر ناصر الدین شاه بود که به خاطر آن اختلاف با وزیر دفتر یافت ویا" قریه ناز آبادتهران" که ناصرالدین شاه به مهریه امین اقدس زنش کرده بود ودر سال 1334 ش هم تقسیم بندی شهری شده وبه محله نازی آباد کنونی تبدیل گشت ویا محله جوادیه تهران که متعلق به آقا میرزا جواد امام جمعه عصر قاجاریه بود ویا قریه اکبر آباد امامزاده معصوم تهران ویادو قریه جی علیا وقریه جی سفلی می باشد ویاقریه بریانک تهران( یا قریه بیرونک)وهفت چناران که در غرب وشمال غربی دخانیات تهران واقع بود وبعداز سالهای 1320ش هم مدتی اراضی سبزی کاری وصیفی کاری بود وهنوزساخت وسازشهری نشده بود وقریه های جی وبریانک هم در دوره ناصر الدین شاه ،به امین همایون تعلق داشت ویاقریه طرشت تهران که متعلق به مجیرالسلطنه بود ویاقریه نجف آباد بی سیم ودر شرق میدان شوش تهران که ، توسط حاج میرزا آقاسی خریده شد وبه محمد شاه هدیه داده شد ومدتها ،جزو املاک خالصه قاجاریه بود که چونکه در دوره رضا شاه بیسیم تهران در آن ناحیه زده شد ، آنرا نجف آباد بیسیم میخواندند ودر جنوب آن ناحیه هم، مسگر آباد و غنی آباد قرار داشت ویا در شمال تهران "قریه ولنجک" است که به پسر ظل السلطان تعلق داشت وبعدا اشرف پهلوی روی آن دست گذاشت و یا" قریه مهدی آباد" به مشیر خلوت تعلق داشت ویا"قریه کاظم آباد" متعلق به میرزا کاظم، فرزند آقا خان نوری بود و ونیز "قریه اسد آباد" ودر نزدیکی زعفرانیه تهران ، که متعلق به حسینعلی خان معیرالممالک بودویا قریه مراد آباد تهران و بعلاوه" قریه خور آذین" تهران که متعلق به عزت الدوله همسر امین الدوله بود وبعدا به میرزا جعفر حکیم الهی فروخته شد ولذا بعدا بنام وی" محله الهیه " تجریش نامیده می شود که اغلب اراضی تپه ای آن ، باغات موکاری بودند که رود خانه پر آب تجریش از وسط تپه های آن ، میگذشت ویاباغات موکاری آنرا آباد میکرد ودر قریه زرگنده هم ،سه باغ بزرگی بود که یکی را به سفارت ییلاقی روسیه دادند ودوتای دیگرهم ، متعلق به امین الدوله ویا وامین دفتر بود ودر کنار پل رومی نیز، باغ بزرگی را به سفارت ییلاقی عثمانی وروم شرقی قدیمی دادند که" پل رومی" به دلیل آنست وبعدا ،مدیر شرکت نفت نیز قسمتی از آنرا خرید ویا آبادی امامزاده قاسم تهران است که به محمد کاظم ملک التجار عصر قاجار تعلق داشت و یا "قریه چیذر" که متعلق به به شعاع السلطنه،پسر مظفرالدین شاه بود ویا" قریه دز آشوب تهران" که باغ حاج بهاء لشکر وباغ حاج فخر الملک وباغ حاجی عز الممالک وباغ حسین قلی خان قاجار در آن ناحیه قرار داشت ویادو آبادی رستم آبادبالا وپایین تهران که متعلق به مشیر الدوله بودو در آن دوره تاریخی به شاه واعیان قاجاریه در املاک خود ، مهمانی میداد و یا"محله اختیاریه" تهران که متعلق به صاحب اختیار بود وبهمین دلیل هم آنرا بنام وی اختیاریه می نامیدند ویا "آبادی ازگل تهران" که متعلق به یکی از دختران ناصرالدین شاه بود ودر "قریه دار آباد" مظفر الدین شاه" قصری را ساخته بود ولذاآنرا شاه آباد نامیده بود ولی بعدا مردمش ، دوباره آنرا دار آباد اسمگذاری کردند ویاصاحبقرانیه تهران که متعلق به قصر ناصر الدین شاه بود ویا"آجودانیه" که متعلق به آقا رضا خان اقبال السلطنه، وزیر قور خانه قاجاریه بود و یا"منظریه تهران "که حسام السلطنه ،از صاحب دیوان خریده بودویا "قریه سوهانک "که متعلق به خازن الدوله زن فتحعلی شاه بود ونیز "محله احتسابیه" که متعلق به تقی خان احتساب الملک بود که محتسب ویامسئول بلدیه عصر ناصری بود ومزارع انگور در قریه خود داشت ویا"قریه چالهرز" که به سپه سالار تنکابنی تعلق داشت و نیز " قریه پونک" که متعلق به مستوفی الممالک بود وبعدا به حاجی بهاء الدوله فروختند و نیز "سعد آباد تجریش" یا سعید آبادکه متعلق به علی خان والی بود و بعلاوه "قریه جعفر آباد" جنب آن که متعلق به عبدالحسین میرزا فرمانفرما بود وبه صنعتی زاده فروخت ویاقریه جمال آباد تهران که ، متعلق به حاجی محمد ناصر خان ظهیر الدوله بودو یادربند که از املاک ظل السلطان بود وبعلاوه محله زعفرانیه تهران که متعلق به زعفران باجی بود و کنیزک محمد شاه بود وشاه هم این قریه را به او بخشیده بود وبعلاوه ناصر الدین شاه قصر زیبای دیگری ودر آبادی سرخه حصار تهران داشت ویا حصار بوعلی که کامران میرزا خریده بود ویا حسین آباد وقریه وجیهیه که صد راعظم خریده بود ویا حشمتیه که بعدا به اراضی پادگان ودر دوره رضا شاه تبدیل شد ونیز"آبادی شیان" که بوسیله برخی از معلمین تهران خریده شده و به منازل مسکونی تبدیل گشت ویا"محله ضرابخانه" که متعلق به حاجی محمد حسن امین الضرب بود ویا "قریه مهران" که در جنب ضرابخانه بود و در دوره ساسانی، متعلق به مهران حاکم شهر ری بود و در سال های 1340ش به بعد، تفکیک شهری شد وخیابان خواجه عبدالله انصاری هم در این قریه ساخته شده است ویاقریه های مجیدیه تهران ویاشمس آباد ومبارک آباد که متعلق به عبدالمجید میرزا عین الدوله بود ویاباغ صبا که متعلق به فتحعلی خان صبا بود که ملک الشعرای دوره فتحعلیشاه بود ویا(ده نرمق )که بعد از دوره مصدق آنرا(محله نارمک) نامیدند ویاآپارتمانهای بالای 90 میدان را در آن ناحیه ساختند ویا"محله در دشت" جنب آن را ویا "محله وحیدیه" را که به ارامنه تهران اختصاص دادند ویامجید آبادتهران (و یا تهران پارس کنونی )که متعلق به محمدخان حاجب الدوله بودکه بعد از سالهای 1342ش تقسیم بندی شهری شده وبه محله های مسکونی شهری تبدیل گشت ویا "قریه مهدی آباد" جنب آن که مشیر خلوت خریده بود وچسبیده به اراضی امانیه بود ویا اراضی حکیمیه را که میرزا علینقی حکیم الممالک پیشخدمت باشی خریده بود و آنراآباد کرده بود ودر خیابان دماوند تهران قرار دارد